Esansiyel Yağ Asitlerinin İnsan Sağlığına Etkisi

Dilimize Latinceden geçmiş olan, sözlük anlamı temel olan esansiyel kelimesi ‘esans’ kökünden türetilmiştir. Bir şeyin oluşumda etkin rol oynamayan temel yapı parçalarından her birine esansiyel denir.

Yağlar, insan beslenmesi için gerekli olan önemli organik maddelerden biridir. Yağların en bilinen özelliği olan yüksek enerji kaynakları olmasının yanı sıra insan vücudunda birçok önemli görevleri vardır. Yağda çözünen vitaminleri bulundurmaları, metabolik aktivitelerde görev almaları, proteinlerle etkileşerek ‘lipoproteinleri’ oluşturmaları bunlardan bazılarıdır. (Mol 2008). Yağların temel yapı taşlarına yağ asitleri denir. Yağ asitleri karbon atom sayılarına, hidrojen atomlarının konumuna ve karbon atomları arasındaki çift bağ sayılarına göre adlandırılır. Temel sınıflandırma ise taşıdıkları bağ çeşidine göre yapılır ve doymuş ve doymamış yağ asitleri olarak iki sınıfa ayrılırlar. Doymuş yağ asitlerinin yapısında tekli bağlar vardır ve insan vücudunda sentezlenebilir. Doymamış yağ asitleri ise en az bir çiftli bağ içerir. Yağ asidi molekülünde sondan başa doğru ilk çift bağın bulunduğu konum omega (ω) veya “n” simgeleriyle gösterilmektedir.

Doymamış yağ asitleri ω-3, ω-6 ve ω-9 olarak 3 grupta toplanmaktadır (Karaca ve Aytaç 2007). Doymamış yağ asitleri de tekli ve çoklu doymamış yağ asitleri olmak üzere ikiye ayrılır. Adlarından da anlaşılacağı gibi tekli doymamış yağ asitleri tek çift bağ içerirken çoklu doymamış yağ asitleri ise en az iki tane çiftli bağ içerir. ω -9 tekli doymamış yağ asidi sınıfına girmekte olup insan vücudunda sentezlenebilir. ω-6(linoleik asit) ve ω-3( alfa linolenik asit) ise çoklu doymamış yağ asitleri olup insan vücudunda sentezlenemezler yani esansiyeldirler. Bu konuda bizi ilgilendiren ω-3 ve ω-6 yağ asitleri metil(CH3) kökünden başlamak üzere çift bağın olduğu ilk karbona göre kategorilendirilirler. Bu temel yağ asitlerinin dışarıdan insan vücuduna alınması insan sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. En çok bilinen ω-3 yağ asidi kaynağı olan deniz ürünlerinin yanı sıra bazı bitkisel ürünlerde de (fındık, ceviz, susam, keten tohumu, soya fasulyesi, kanola ve zeytinyağı) bol miktarda ω-3 bulunur. Mısır yağı, soya fasulyesi yağı, ayçiçek yağı, aspir (yalancı safran) yağı, ceviz, balkabağı çekirdeği ve keten tohumu yağı ise omega 6 bakımından zengin besinlerdir. 3 ana ω-3 yağ asidi çeşidi bulunur. Bunlardan en önemlileri EPA (eikosapentaenoik asit), DHA(dokosaheksaenoik asit) ve ALA(alfalinolenik asit) tir.

Dilimize Latinceden geçmiş olan, sözlük anlamı temel olan esansiyel kelimesi ‘esans’ kökünden türetilmiştir. Bir şeyin oluşumda etkin rol oynamayan temel yapı parçalarından her birine esansiyel denir.

Yağlar, insan beslenmesi için gerekli olan önemli organik maddelerden biridir. Yağların en bilinen özelliği olan yüksek enerji kaynakları olmasının yanı sıra insan vücudunda birçok önemli görevleri vardır. Yağda çözünen vitaminleri bulundurmaları, metabolik aktivitelerde görev almaları, proteinlerle etkileşerek ‘lipoproteinleri’ oluşturmaları bunlardan bazılarıdır. (Mol 2008). Yağların temel yapı taşlarına yağ asitleri denir. Yağ asitleri karbon atom sayılarına, hidrojen atomlarının konumuna ve karbon atomları arasındaki çift bağ sayılarına göre adlandırılır. Temel sınıflandırma ise taşıdıkları bağ çeşidine göre yapılır ve doymuş ve doymamış yağ asitleri olarak iki sınıfa ayrılırlar. Doymuş yağ asitlerinin yapısında tekli bağlar vardır ve insan vücudunda sentezlenebilir. Doymamış yağ asitleri ise en az bir çiftli bağ içerir. Yağ asidi molekülünde sondan başa doğru ilk çift bağın bulunduğu konum omega (ω) veya “n” simgeleriyle gösterilmektedir. Doymamış yağ asitleri ω-3, ω-6 ve ω-9 olarak 3 grupta toplanmaktadır (Karaca ve Aytaç 2007). Doymamış yağ asitleri de tekli ve çoklu doymamış yağ asitleri olmak üzere ikiye ayrılır. Adlarından da anlaşılacağı gibi tekli doymamış yağ asitleri tek çift bağ içerirken çoklu doymamış yağ asitleri ise en az iki tane çiftli bağ içerir. ω -9 tekli doymamış yağ asidi sınıfına girmekte olup insan vücudunda sentezlenebilir. ω-6(linoleik asit) ve ω-3( alfa linolenik asit) ise çoklu doymamış yağ asitleri olup insan vücudunda sentezlenemezler yani esansiyeldirler. Bu konuda bizi ilgilendiren ω-3 ve ω-6 yağ asitleri metil(CH3) kökünden başlamak üzere çift bağın olduğu ilk karbona göre kategorilendirilirler. Bu temel yağ asitlerinin dışarıdan insan vücuduna alınması insan sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. En çok bilinen ω-3 yağ asidi kaynağı olan deniz ürünlerinin yanı sıra bazı bitkisel ürünlerde de (fındık, ceviz, susam, keten tohumu, soya fasulyesi, kanola ve zeytinyağı) bol miktarda ω-3 bulunur. Mısır yağı, soya fasulyesi yağı, ayçiçek yağı, aspir (yalancı safran) yağı, ceviz, balkabağı çekirdeği ve keten tohumu yağı ise omega 6 bakımından zengin besinlerdir. 3 ana ω-3 yağ asidi çeşidi bulunur. Bunlardan en önemlileri EPA (eikosapentaenoik asit), DHA(dokosaheksaenoik asit) ve ALA(alfalinolenik asit) tir.

Sonuç olarak Omega 3 ve 6 yağ asitlerinin direkt olarak hastalıkları tedavi edici etkisi olmasa da fiziksel ve zihinsel sağlığı korumak adına birçok faydası vardır. Doktor ve diyetisyen kontrolüyle yapılacak olan esansiyel yağ asitleri bakımından zengin olan bir beslenme diyetinin yaşam kalitesini yüksek tutmakla beraber olası hastalık risklerinden de koruması açısından insan sağlığına faydası çok fazla olacaktır.

Kerem TAHMAZ

 

KAYNAKÇA

• Brown A. Understanding Food. Fish and Shellfish.
• Wadsworth /Thomson Learning, USA, 2000; 299 pp. Gogus U, Smith C. n-3 Omega fatty acids: a review of current knowledge. Int. J. Food Sci. Technol. 45: 417–436. acid: A review. Altern. Med. Rev. 2010; 6(4): 367-382.
• Gordon DT, Ratliff V. The implications of omega-3fatty acids in human healty, Advances in Seafood Biochemistry Composition and Quality, Ed. By George L. Flick. 1992; 406 pp
• Holub BJ. Clinical nutrition: 4. Omega-3 fatty acids in cardiovascular care. Can Med. Assoc. J. (JMAC). 2002; 166 (5): 608 – 615.
• Kaya Y, Duyar HA, Erdem ME. Balık yağ asitlerinin insan sağlığı için önemi. Ege Üniv. Su Ürünleri Derg. 2004; 21 (3/4): 365- 370
• Şahingöz SA. Omega-3 yağ asitlerinin insan sağlığına etkileri. Gazi Üniv. Endüstriyel Sanatlar Eğitim Fak. Derg. 2007; 21: 1-13.
• Leaf A, Weber PC. Cardiovaskular effekts of n3 fatty acids. N. Engl. J. Med. 1988; 318: 549-557.
• Mol S. Consumption of fish oil and its effects on human health. Journal of Fisheries Sciences. Com. 2008; 2(4): 601-607.

AboutAuthor

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir